Małżeństwo w myśl doktryny chrześcijańskiej jest nierozerwalne. Nie istnieje zatem "rozwód kościelny", ani "unieważnienie małżeństwa" (unieważnia się jedynie coś, co jest ważne). Istnieją natomiast pewne okoliczności, które mogą sprawić, iż małżeństwo od początku jest zawierane nieważnie. Są to tzw. przeszkody kanoniczne, które mogą leżeć po stronie ślubujących (mężczyzny, kobiety, czy obojga) lub (w niektórych przypadkach) Kościoła.
Zadaniem sądu kościelnego w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa jest dojście do prawdy - i uzyskanie pewności - iż w danym przypadku udowodniono (lub nie) zaistnienie konkretnej przeszkody/ód. Przeszkoda ta musi istnieć przynajmniej w momencie ślubowania. Pozwala to orzec, iż dane małżeństwo było zawarte nieważnie, zatem nigdy nie zaistniało, pomimo, iż "na zewnątrz" wszystko odbywało się zgodnie z przyjętymi zasadami, a para żyła tak, jakby stanowiła małżeństwo.
Proces nie jest przeciwko komuś, ale o stwierdzenie czegoś. Sąd kościelny nie orzeka o winie. Bada jedynie, czy konkretna przeszkoda rzeczywiście istniała po którejś ze stron (lub np. po obu stronach).
Sąd nie wartościuje czynów ludzkich. Często zdarza się, iż strony nie chcą wyjawić istotnych dla wyroku okoliczności (negatywnych moralnie, lecz korzystnych dla sprawy), bojąc się oceny oraz komentarzy ze stron osób duchownych, myląc instytucję sądu kościelnego z konfesjonałem.
Wprowadzenie sprawy. Sporządzenie skargi powodowej (z zachowaniem wymogów formalnych), skierowanej do kompetentnego sądu, przedstawiającej informacje oraz środki dowodowe, dające podstawę do uznania, iż skarga jest zasadna. Sąd przyjmuje lub odrzuca skargę, czemu przysługuje rekurs.
Wezwanie i zawiadomienie stron. Strona pozwana, jeżeli decyduje się na czynny udział w procesie, ustosunkowuje się do faktów przedstawionych w skardze (np. zgadza się z nimi, sprzeciwia, czy wnosi skargę wzajemną).
Zawiązanie sporu. Sąd, zapoznawszy się z opinią obu stron, dokonuje zawiązania sporu, czyli określa, istnieje jakiej przeszkody i po czyjej stronie będzie w procesie udowadniane.
Dowodzenie. Strony przedkładają dowody w postaci np. zeznań (swoich oraz powołanych przez siebie świadków), dokumentów, ekspertyz (wykonanych u biegłych sądowych), materiałów elektronicznych i in. Przesłuchania stron oraz świadków odbywają się pojedynczo w różnym czasie. W ich trakcie obecny jest najczęściej sędzia oraz notariusz. Przesłuchanie może odbywać się w siedzibie sądu, jak i w każdym miejscu i przed każdą osobą, której sąd deleguje kompetencję do zebrania materiału dowodowego (np. miejscowy proboszcz).
Publikacja akt. Po dokonaniu wszystkich przesłuchań i zebraniu dowodów, strony - w różnym czasie - mogą zapoznać się z zeznaniami strony przeciwnej jak i wszystkich świadków. Możliwe jest wtedy pisemne ustosunkowanie się do ww. zeznań, a także ewentualne uzupełnienie materiału dowodowego o nowe dowody.
Głos obrończy. Jest to pismo kierowane do sądu, w którym podsumowuje się całą sprawę, uwypuklając argumenty, przemawiające za stwierdzeniem nieważności małżeństwa.
Głos Obrońcy Węzła Małżeńskiego. Są to uwagi osoby, której zadaniem w każdym procesie jest przedstawianie sądowi wszystkich okoliczności przemawiających za ważnością danego małżeństwa. Po zapoznaniu się z opinią obrońcy węzła, należy odnieść się pisemnie do jego uwag.
Wyrok. Przedstawia odpowiedź na pytanie, czy udowodniono istnienie przeszkody, o której była mowa w zawiązaniu sporu. Aby wyrok był prawomocny, wymaga się uzyskania drugiego wyroku za nieważnością małżeństwa lub dekretu potwierdzającego pierwszy wyrok. Obydwie te czynności wykonuje sąd II instancji, do której kierowana jest sprawa.
Apelacja. Jeżeli zapadł wyrok za nieważnością małżeństwa, sprawa trafia do II instancji mocą apelacji obrońcy węzła. Jeżeli wyrok I instancji utrzymuje ważność małżeństwa, apelacja przysługuje każdej ze stron w procesie. W przeciągu 15 dni od otrzymania wiadomości o wyroku strona dokonuje "zgłoszenia apelacji", dołączając następnie w przeciągu miesiąca "poparcie apelacji".
Inne środki zaskarżenia. W przypadkach określonych przez prawo, istnieje możliwość wniesienia skargi o nieważność wyroku.
Nowe wprowadzenie sprawy. W przypadku pojawienia się nowych, poważnych dowodów dotyczących sprawy, w każdym czasie można odwołać się do trybunału apelacyjnego, który decyduje, czy dopuścić do ponownego wniesienia sprawy.
Skutki prawomocnego wyroku za nieważnością małżeństwa. Obydwie strony (powodowa i pozwana) są stanu wolnego, co umożliwia im ponowne zawarcie małżeństwa. Zdarza się, że sąd może nałożyć klauzulę wzbraniającą ponownemu zawarciu małżeństwa bez zgody kompetentnej władzy, jeżeli przeszkoda do jego zawarcia nadal istnieje (np. dysfunkcja psychiczna). Strona, której dotyczy ww. klauzula, jeżeli chce wejść w nowy związek małżeński, musi zwrócić się do kompetentnej władzy o jej zniesienie, co musi być poparte przedstawieniem dowodu na to, iż przeszkoda ustała (np. badaniem biegłego sądowego).